Thầy và Chữ

Thư pháp là nghệ thuật viết chữ của người Trung Quốc với các công cụ gọi là văn phòng tứ bảo (bút, nghiên, giấy, mực). Người Trung Quốc thường nói: «Học tập thư pháp khả dĩ tu thân, dưỡng tính, đào dã tâm tình.» (học tập thư pháp có thể tu thân dưỡng tính, uốn nắn tình cảm)

Nói đến thư pháp là nói đến khổ luyện. Người Trung Quốc thường bảo: «Học thư vô nhật bất lâm trì.» (Học thư pháp chẳng ngày nào mà không «vào ao»). Thuật ngữ lâm trì ý nói công phu khổ luyện thư pháp. Thư gia Trương Chi đời Đông Hán mỗi ngày luyện viết xong thì rửa bút ở ao, lâu ngày nước đen như mực (Lâm trì học thư, trì thủy tận mặc). Thuật ngữ lâm trì bắt nguồn từ đó. Thời của Trương Chi, giấy chưa phổ biến, luyện chữ chỉ có thể viết trên tơ lụa. Ông tận dụng tất cả vải lụa trong nhà, khi không thể viết thêm được nữa thì đem nhuộm và may y phục.

Những người say đắm thư pháp nhiều vô kể. Vương Hi Chi (đời Tấn) đã bỏ ra 15 năm luyện chữ. Nhà sư Thích Trí Vĩnh (tục gọi Vĩnh thiền sư) đời Tuỳ tu ở chùa Vĩnh Hân, huyện Ngô Hưng. Ông lên lầu chùa rồi không xuống, ở đó 40 năm khổ luyện thư pháp (Đăng lâu bất hạ tứ thập niên). Bút cùn (thoái bút) vất thành gò. Nhà sư Hoài Tố đời Đường thuở hoa niên nhà nghèo không tiền mua giấy, chỉ khổ luyện trên lá chuối mà thành danh thảo thánh. Vương Hiến Chi thuở nhỏ luyện chữ đã gánh nước đổ đầy 18 chum để làm nước mài mực...

Tôi là người Việt, cũng học đòi cái thú Thư pháp này của người Hoa, mà cũng chính vì lẽ đó mà tôi học tiếng Phổ Thông. Học xong Giáo trình Trung Cấp tiếng Trung, tôi lò dò tìm thầy học viết chữ.

Ngày đầu tiên vào xưởng thầy Trương Lộ bái sư học Thư Pháp, tôi thấy trên tường một bức Thư pháp bốn chữ nằm trang nghiêm, dịch là "Ư NHÂN DU NGHỆ", chẳng hiểu là gì. Sau này thầy giải thích: "Ư nhân" là vì người, du là cuộc viễn du, nghệ là nghệ thuật. Ta làm nghệ thuật cho thỏa chí như kẻ du ngoạn, nhưng cái du ngoạn đó cũng vì người chớ đừng vì ta. Xã hội này lắm kẻ mượn danh nghệ thuật để kiếm tiền, vẽ nghệch ngoạc dăm ba con chữ rồi mang đem bán, chính bản thân mình còn chưa hiểu Thư đạo là cái chi chi, lại bán lấy tiền cho chững kẻ nhẹ dạ, muốn mang tiếng là hiểu biết Thư pháp, là người nho nhã yêu chữ yêu thơ, ấy chỉ là lừa thiên hạ. Cái ư nhân ở đây là một tâm hồn nghệ thuật không toan tính, chỉ thỏa một cuộc du ngoạn vào thế giới nghệ thuật mà thôi.

Vì lẽ đó mà tôi miệt mài bao năm vẫn không dám mang con chữ mình khoe khoang hay mua bán đánh đổi. Chỉ dám bán thư pháp của thầy Thích Tâm Hiến, tự là Phù Du Lão Hiến khi mở TMT Design.

Đã luyện thư pháp một thời gian, biết thế nào là chữ Triện, Lệ, Khải (Chân), Thảo, thầy dạy tôi bốn câu thơ về Tâm, sau này tôi mới biết là nằm trong tám câu thơ của Thiền Sư Hương Hải.

Phật vị vô tâm ngộ,
Tâm nhân hữu Phật mê.
Phật tâm thanh tịnh xứ,
Vân ngoại dã viên đề.
Phong động tâm diêu thọ,
Vân sanh tánh khởi trần.
Nhược minh kim nhật sự,
Muội khước bản lai nhân.

Dịch:

Phật do không tâm ngộ,
Tâm nhân có Phật mê.
Chỗ Phật tâm thanh tịnh,
Vượn hoang hú ngàn mây.
Gió động tâm lay cây,
Mây sanh tánh dấy bụi.
Nếu sáng việc hiện tại,
Quên mất người xưa nay.

Thầy dạy bốn câu trên là do trong bốn câu lại có đến ba chữ TÂM. Đưa nghệ thuật thư pháp vào bốn câu này bằng cách đặt mỗi chữ TÂM ở một dạng thư khác nhau - Triện Thư, Lệ Thư và Thảo Thư. Vì sự mạch lạc liên miên không dứt của con chữ, nhất lượt chạm mực, thầy đưa tay phát một câu thơ, nên Khải Thư không được sử dụng ở đây do lối chỉnh chu của chữ. Mãi đến sau này, bút pháp của thầy tôi không quên, ý nghĩa câu thơ tôi luôn ghi nhớ, nhưng chữ thì tôi vẫn không hành được như thầy. 

Chỉ mỗi việc lạc khoản thôi, mỗi khi hoàn thành xong một bức, muốn lưu lại, tôi phải nhờ thây làm dùm. Duy nhất một cây bút lông, thầy nghiêng ngả ngòi bút, ra chữ đại, dựng thẳng lưng bút đưa tay thoăn thoắt lạc khoản từng nét mỏng mảnh trên miếng giấy gòn (tôi chưa dám thực hiện tác phẩm trên giấy dó)

Được nhắc nhiều đến trong giới Thư Họa có thêm một người là Trương Hán Minh, nhưng tâm đức như thầy tôi không biết có còn ai. Thầy đi đây đó để vẽ tác phẩm bằng bút sắt, một kiểu vẽ tôi chưa thấy nhiều lắm, chỉ biết qua một số hình ảnh trên báo chí. Thầy họa tranh thủy mặc, đóng triện, chơi đá, tạc tượng bằng đá... thầy ngưỡng mộ mẹ thiên nhiên, ngưỡng mộ hồn của đá, kính người xưa như Tề Bạch Thạch... vậy là thầy lấy nghệ danh là Mộ Thạch.

 

ThầyTrương Lộ biểu diễn thư pháp

Thiên đạo thù cần [đạo trời không phụ người cần mẫn]. Tác giả: Trương Lộ

Hôm nay tôi viết bài này mà lòng vẫn âm ủ một ước mơ lại có cơ hội cầm bút, họa một bức thủy mặc rồi lạc khoản vài dòng... ngày đó hãy còn xa... Thầy truyền tâm huyết mà tôi bỏ mặc bút nghiên, chạy theo chuyện đời cả chục năm không một lần chạm bút, nghĩ thật xấu hổ.

Thây vẫn còn đó, tận tâm truyền nghề...